Verantwoorde AI begint niet met afwachten, maar met bouwen
Saskia Lensink | Productmanager GPT-NL | TNO
AI belooft snelheid, gemak en innovatie. Maar zodra data gevoelig is, transparantie noodzakelijk blijft en organisaties grip willen houden op hun digitale infrastructuur, wordt de vraag scherper: hoe gebruik je AI verantwoord zonder afhankelijker te worden van technologie waar je zelf weinig controle over hebt?
Tijdens het Dataprotectie & Privacy Actualiteitencongres 2026 gaat Saskia Lensink, productmanager GPT-NL bij TNO, in op die vraag. Haar sessie draait om verantwoorde en soevereine AI in de praktijk. En dan nadrukkelijk niet als abstract toekomstbeeld, maar aan de hand van GPT-NL: een Nederlands generatief AI-model dat in 2025 de NL Privacy Award won.
Voor Saskia is het congres waardevol omdat privacy professionals, juristen, compliance officers en bestuurders niet genoeg hebben aan losse nieuwsberichten, blogs of snelle analyses. AI, digitale autonomie, Europese regelgeving en geopolitieke ontwikkelingen grijpen steeds sterker in elkaar. Dat vraagt om verdieping.
‘De presentaties zijn een mooi opstapje om sneller samen een diepere discussie te voeren’, aldus Saskia. ‘Er gebeurt op dit moment zo ontzettend veel op het gebied van AI, soevereiniteit in Europa, de geopolitieke ontwikkelingen.’ Mede daarom is fysieke ontmoeting belangrijk. Deelnemers horen niet alleen de visie van experts, maar kunnen ook vragen stellen, ervaringen delen en samen scherper krijgen wat er nu concreet nodig is.
‘Je komt niet heel veel verder met een blog hier of een commentaar of een post daar. Dat is te ad hoc’, aldus Saskia. ‘Op deze dag kan je echt even de diepte ingaan met elkaar.’
Stop met denken dat Europa alleen maar achterloopt
Een van de boodschappen die Saskia wil meegeven, is dat Europa af moet van het frame dat het op AI-gebied vooral achterloopt. Minder geld, minder investeringen, meer regels. Dat verhaal wordt vaak verteld, maar helpt organisaties volgens haar niet vooruit.‘
Als je vanuit dat frame blijft denken, dan kom je geen steek verder’, aldus Saskia. ‘Je moet ergens beginnen en je moet gewoon heel praktisch gaan kijken. Welke riemen heb ik en daarmee gaan we gewoon roeien.’
Die houding ligt ook onder GPT-NL. Niet wachten tot alle omstandigheden ideaal zijn, maar onderzoeken wat wél kan. Welke waarde kun je creëren? Welke toepassingen zijn haalbaar? Welke randvoorwaarden zijn nodig om privacy, transparantie en publieke controle serieus te nemen?
‘We gaan gewoon stappen zetten en dat hebben we onder andere met GPT-NL gedaan’, aldus Saskia. ‘Gewoon hele concrete stappen zetten en pragmatisch kijken naar wat kun je wel doen?’
Voor organisaties die worstelen met AI is dat een belangrijke les. Wetgeving, compliance, datakwaliteit en governance zijn ingewikkeld. Maar stilstand is geen strategie. Wie verantwoord met AI wil werken, moet niet alleen risico’s benoemen, maar ook keuzes maken.
Een model voor toepassingen waar compliance zwaar weegt
GPT-NL is geen eenvoudige vervanger van grote commerciële taalmodellen. Daarvoor is de schaal anders en dat is volgens Saskia ook niet het doel. De ambitie ligt bij zakelijke toepassingen waar compliance, transparantie en datasoevereiniteit zwaar wegen.
‘Wat wij maken is een generatief AI-model dat voor zakelijke toepassingen ingezet kan worden’, vervolgt Saskia. ‘Juist voor die klussen waar compliance ontzettend belangrijk is, waar transparantie belangrijk is.’
Denk aan organisaties die werken met gevoelige documenten, vertrouwelijke dossiers of interne informatie die niet zomaar door een publieke AI-tool mag worden gehaald. In zulke omgevingen kan AI wel degelijk waarde toevoegen, mits de inrichting klopt.
GPT-NL kan volgens Saskia ondersteunen bij taken als samenvatten, versimpelen, informatie opzoeken en vertalen. Dat klinkt misschien praktisch en relatief eenvoudig, maar juist zulke toepassingen kunnen veel ruimte creëren in dagelijkse werkprocessen.
‘Het kan heel goed samenvatten. Het kan dingen versimpelen voor je, het kan informatie opzoeken. Het kan stukken vertalen als je het op de juiste manier weet te finetunen. Daarmee kun je in je werkproces ontzettend veel ondersteund worden.’
Dat is relevant voor sectoren met personeelstekorten, maar ook voor organisaties waar het gebruik van generatieve AI nu nog lastig ligt door compliance-eisen of soevereiniteitsvraagstukken.
Data op orde krijgen vraagt om echte prikkels
Een taalmodel bouwen vraagt om data. Maar waardevolle data beschikbaar maken is zelden eenvoudig. Organisaties moeten weten welke data zij hebben, onder welke voorwaarden die gebruikt mag worden en wie daarover zeggenschap heeft.
Saskia: ‘Er is heel veel waardevolle informatie en er is ook heel veel data. Maar het ontsluiten daarvan of het op orde krijgen van die data dat is gewoon heel kostbaar en ingewikkeld proces en dat doe je niet zomaar.’
Alleen zeggen dat digitale soevereiniteit belangrijk is, is vaak niet genoeg. Organisaties hebben een duidelijke reden nodig om tijd, geld en capaciteit vrij te maken. Bij GPT-NL is daarom gekeken naar meerdere prikkels tegelijk: bijdragen aan soevereiniteit, waarde creëren en dataleveranciers laten meedelen in opbrengsten. ‘Je moet ook echt gaan denken in meerdere incentives naast elkaar laten bestaan’, aldus Saskia.
Dat is ook voor privacy professionals en bestuurders een belangrijke les. Governance werkt niet alleen omdat het moet. Het werkt als organisaties begrijpen waarom het nodig is, welke waarde het oplevert en hoe zij grip houden op wat er met hun data gebeurt.
Publieke controle vraagt om transparantie
Bij GPT-NL is publieke controle vanaf het begin meegenomen. TNO heeft protocollen en softwarebewerkingen op data open source gemaakt. Ook de data-afspraken zijn voor alle betrokken partijen hetzelfde. Daarmee ontstaat geen verzameling losse deals, maar een vaste governance structuur.
‘Wij vonden het heel belangrijk om zo transparant mogelijk te zijn. Die publieke controle kan bij ons gedaan worden omdat we bijvoorbeeld al onze code publiek hebben gemaakt.’
Daarnaast is er een Content Board opgericht. Daarin zijn dataleveranciers vertegenwoordigd. Zij worden geïnformeerd over de voortgang en hebben een adviserende rol. Zo blijft betrokkenheid bestaan nadat data is ingebracht.
‘Dat geeft ook het gevoel van nog steeds deels aan het stuur zitten en dat het niet gewoon een eenmalige transactie is waarna men alle controle kwijt is’, aldus Saskia. ‘Dat geeft vertrouwen. En dat vertrouwen is onmisbaar. Zeker bij AI, waar de angst voor black boxes groot is. Wie AI verantwoord wil inzetten, moet kunnen uitleggen welke data wordt gebruikt, welke afspraken gelden, wie meekijkt en waar controle is ingebouwd.’
Van kritiek naar de vraag: hoe kan het wel?
Saskia ziet genoeg redenen voor een kritische houding. Regels zijn complex, techniek is nog volop in ontwikkeling en niet alles werkt meteen. Toch geeft het haar energie dat steeds meer mensen de beweging maken van bezwaar naar actie.
‘Ik merk dat er bij veel mensen toch een soort van knop om is gegaan’, aldus Saskia. ‘Ja, maar oké, wat kunnen we wel doen en hoe gaan we dit doen?’
Die mentaliteit past bij de bredere opgave van privacy professionals. Hun rol verandert. Waar het eerder vooral draaide om AVG-naleving, gaat het nu ook over AI, datagovernance, informatiebeveiliging, digitale autonomie en geopolitieke afhankelijkheid. Dat vraagt om juridische scherpte, maar ook om handelingsperspectief.
GPT-NL laat zien dat verantwoorde AI niet begint bij perfecte zekerheid. Het begint bij transparante keuzes, duidelijke governance en de bereidheid om verantwoord te bouwen.
De volgende stap voor GPT-NL
TNO werkt inmiddels aan verdere opschaling. Volgens Saskia wordt gekeken naar Europese uitbreiding en bredere beschikbaarheid. Eind oktober komt het model naar verwachting breder beschikbaar. Ook wordt gewerkt aan gebruik op eigen infrastructuur en aan een hosted versie via resellers.
‘We hebben nu op kleine schaal gedaan, laten zien wat we kunnen en dat smaakt naar meer’, aldus Saskia.
Daarmee is Saskia’s sessie op het Dataprotectie & Privacy Actualiteitencongres extra actueel. De discussie over soevereine AI is geen theoretische discussie meer. Er wordt gebouwd, getest en geleerd.
Wie op 6 oktober 2026 naar haar sessie komt, krijgt geen verhaal over wat Europa ooit zou moeten doen. Het wordt een praktijkverhaal over keuzes, hobbels, datagebruik, governance en publieke controle. Over hoe organisaties AI kunnen inzetten zonder privacy, transparantie en Europese waarden uit handen te geven.
Want verantwoorde AI vraagt niet alleen om voorzichtigheid. Het vraagt ook om beweging. Bestel hier je tickets.
Dataprotectie & Privacy
Tijdens de 14e editie van dit actualiteitencongres hoort u visies, aanpak en best practices...
Download de brochure
Share
